ERGONOMİNİN  TARİHÇESİ         

Ergonomi tarihinde genellikle ve öncelikle F.W. Taylor’dan söz edilir. Yaratıcı bir makina mühendisi olan Taylor, 18’inci yüzyıl ikinci yarısında, “İŞ DÜZENİ”. anlayışını geliştiren ve iş görenlerin daha üstün bir verim ile çalışabilmesi için de, çeşitli teoriler ortaya atarak bunları deneyen tek­nik bir zeka idi. Anatomi ve fizyoloji bilgileri eksik olduğu için çeşitli ya­nılgılar içinde bulunduğu ima edilen Taylor ayrıca, iş hevesini ve işçilerin verimini artırmak için «işçi seçme ve ücret artırma» yaklaşımları nedeni ile de eleştirilmiştir. Taylor’un geliştirdiği el aletleri ve hızlı çalışma tem­posu ise, daha fazla ücret almalarına rağmen iş görenleri de memnun etme­miştir.

Yine de, insan faktörüne ve insanların kullandıkları araç ve gereçle­re deneysel yaklaşımlar getiren Taylor, sosyal psikolojide ve ergonomide «iş hevesi konusuna ücret yaklaşımı»nı öneren ilk araştırmacı olarak anıl­maya değer. 1910’larda ergonomik yaklaşımlara öncülük eden iki yeni metot giri­şimi dikkati çekmiştir. Bunlardan birincisi, Mühendis Gilbreth ile bir Psi­kolog olan hanımının geliştirdikleri İŞ VE ZAMAN ETÜDÜ (Time and Motion Study), ikincisi ise, işbaşında enerji harcamayı ölçmek için, OKSİJEN TÜKETİMİ (Oxygen Uptake) formülünü geliştiren ve gaz geçirmez örnek alma torbaları ile tanınmış Douglas’ın çalışmalarıdır. Günümüzde her iki yaklaşım da geliştirilmiş metodları ile kullanılmaktadır. Bu arada, bazı kaynaklar Gilbreth Ailesi’nin ergonomi yaklaşımının öncüleri olduğu­nu kabul ederler. Ergonomi bilim alanının ilk adımları uygulamalı psikoloji uzmanların­ca atılmıştır. Munsterberg’in 1913 yılında yayınladığı «Endüstriyel Etkinliklerde Psikoloji» yapıtı, bu konuda öncü bir eser olmuştur. 1921 yılında ise Cambridge Üniversitesinde ilk «Deneysel Psikoloji Laboratuarı» ku­rulmuştur. Birinci Dünya Savaşı ardından İngiltere’de bir «Yorgunluk Araştırmaları Kurulu» oluşturulmuş ve «Ulusal Endüstri Psikolojisi Enstitüsü»nün kurulmasına kadar, adı geçen kurul, deneysel çalışmaları ve uy­gulamalı araştırmaları desteklemiştir. İkinci Dünya Savaşında, savaşan ülkeler, pek çok yeni harp silah ve araçlarını hizmete sokmuş fakat, makinaların yetenekleri abartılarak, insan-makina sistemleri düşüncesi önemsenmediğinden, savaş suresince, insan ya da makina hataları nedeni ile pek çok kişi hayatını kaybetmiştir. Konu­nun derinliğine incelenıııesi sonunda da «GELİŞTİRİLECEK HER TUR­LU ARAÇ VE GERECİN TASARIMİNDA İNSAN FAKTORUNUN DİKKATE ALINMASI»nın ne derece önemli olduğu anlaşılmıştır. Savaşın ardından İngiltere’de Oxford Medical Research Unit ile Cambridge Applied Psychology Unit kurulmuştur. Amerika Birleşik Dev­letleri’nde de. «Dayton Aeromodical Laboratory Psychology Branch» ku­rularak çeşitli araştırmalar başlatılmıştır. İngiliz Kara Kuvvetleri aynı ta­rihlerde, kendi gereksinimlerine göre ayrıca örgütlenmiştir. Bu kuruluşlarda insan ve iş psikolojisi yaklaşımlarından çok insan - makina ara kesiti sorunları dile getirilmiş ve araştırmalar bu yöne kaymıştır. İngiltere’de bu gelişmeler olurken, ABD Hava Kuvvetlerinden Fitts ve Deniz Araştırmaları Bürosu’ndan Taylor, 1940’larda yaptıkları araştırmalar ile, araç - gereç ve malzerne tasarımlarına önemli yenilikler getirmişlerdir. ABD’de John Hopkins, Tafts ve Princeton Üniversitelerinin de katkıları ile yapılan benzer çalışmalar önceleri, «İnsan mühendisliği» adı altında top­lanmış, daha sonra «İnsan Faktörü Mühendisliği» deyimi kullanılmaya başlanmıştır. Son zamanlarda ise. ABD kaynakları sadece «İnsan Faktörü» ismini kullanmaktadırlar. Aynı süreç içinde, İngiliz Silahlı Kuvvetleri, daha çok ekipman tasarı­larına önem vermiş ve bu amaçla bir araştırmalar komitesi kurmuştur. De­niz Kuvvetlerinde de «Applied Research Unit» ile yakın ilişkiler içinde ça­lışan bir «Operasyon Etkinlikleri Komitesi» teşkil edilmiştir. Aynı tarihlerde Kara Kuvvetleri Komutanlığınca «Army Operation Research Group» kurulmuş ve Hava Kuvvetlerinde ise benzer çalışmaları «Farbourg Air Force Institute of Aviation Medicine» üstlenmiştir. Bu dönemler, ergo­nomi tarihinde «Knobs and Dials Ergonomics Era» (Düğmeler ve Göster­geler Ergonomisi Çağı) olarak anımsanır. 1940’lara kadar yapılan çalışmaların dağınık oluşu çeşitli güçlükler yarattığından, 1949’da Oxford Üniversitesinde ve Murrel’in başkanlığında bir toplantı yapıldı. Anatomi, antropoloji, fizyoloji, psikoloji, mühendislik bilimleri, tasarımcılar gibi, çeşitli uzmanlık alanlarından gelen araştırmacı­lar ile yapılan bu toplantıda ERGONOMİ terimi önerildi. Bu arada tüm uzmanlar arasında köklü bir işbirliği kararı da desteklendi. Yunanca’da İŞ(Ergo) ve YASALAR (Namos) kelimelerinden üretilen bu yeni isim ile, İŞYAŞAMI VE İŞ GÖRMENİN DOĞAL YASALARINI İLGİ ALANIN­DA GÖREN TÜM MESLEK ADAMLARININ ÇABALARINI TEK BİR BAŞLIK ALTINDA TOPLAMAK OLANAĞI DOĞMUŞTU. ABD’de Human Factors Engineering, İsveç’te Biotechnology, İngilte­re’de Applied Psychology ve Almanya’da da Arbeit Physiology gibi ilgi alanlarını ve farklı yaklaşımları içine alan ve ayrıca; Industrial Psycho­logy, Work Study, Human Biodynamics gibi uğraş alanlarını da çatısı al­tında toplayabilen bir bilimsel yaklaşım da böylece doğmuş oluyordu. 1949’dan bu yana, ergonomi biliminin gelişmesi farklı boyutlara ulaş­mıştır. İlk zamanlar, ekipman tasarımı araştırmalarında sadece uygulamalı psikoloji yaklaşımının yeterli olmayacağı görülerek, çok disiplinli bir kapsam benimsenmiştir. 0 zamana kadar genellikle düğmeler, kontrol düze­nekleri, göstergeler, makina boyutları ve paneller gibi konularla uğraşılır­ken, Oxford toplantısından sonra konu, daha geniş bir perspektif içinde ele alınmaya başlanmıştır. Bunu gerçekleştirmede ilk adım ise «Ergonomics Research Council» (Ergonomi Araştırmaları Konseyi’nin kurulması ol­muştur. Bu kuruluşun çalışmaları uluslararası bir işbirliğini de amaçladığı halde, böyle bir birleşme ancak 1961 yılında Stockholm’de yapılan ulusla­rarası bir toplantıda gerçekleştirilebilmiştir. Bu toplantı vesilesiyle. “Inter­national Ergonomics Society” kurulmuş ve merkezi İngiltere’de bulunan bu uluslararası cemiyetin önemli bir birleştirici etkisi olmuştur. Yurdumuzda konu oldukça yeni sayılır. Ergonomi düşüncesi, dolaylı yollardan da olsa, en önce Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi’nde «Ziraatte Canlı Kuvvet Kaynakları» kürsüsünün kurulması ile konu edil­meye başlanmıştır. 1969 yılına kadar bu kürsüde genellikle mekanik kuv­vet kaynakları üzerinde çalışılmış ve Kadayıfçılar’ın başlattığı bu çalışma­lar Dinçer’in «İnsan Emeği ve Ziraatteki Prodüktivitesi», «Çalışma Şekli ve Kas Yorgunluğu» yapıtları ile, insan faktörü konusunu da uğraş alanı içine almıştır. Ergonomi, 1969 yılında İstanbul Teknik Üniversitesi’nde «İşbilim» ders konuları içinde okutulmaya başlanmış ve bu dersin uygulamalı çalış­malarında endüstride antropometrik araştırmalara önem verilmiştir.Bu amaçla temeli atılan laboratuarda giderek artan sayıda uygulamalı araştır­malar yapılmaktadır. 1970’lerde, işçi sağlığı ve iş güvenliği alanında ergonomik yaklaşım görüşü Ankara’da Refik Saydam Hıfzısıhha Enstitüsü’nde C.Erkan’ın çaba­ları ile gündeme gelmiş ve 1968 yılında Çalışma Bakanlığı ve Dünya Ça­lışma Teşkilatı (ILO) işbirliği ile modern bir İşçi Sağlığı ve iş Güvenliği Merkezi kurulması için çalışmalara başlanmıştır. Bu merkezin, modern ci­hazlar ile donatılmış ergonomi ünitesi ancak 1972 yılında kurulabilmiştir. Er~onomi ünitesi kuruluş aşamasında sınırlı sayıda da olsa bazı uygulama­lı araştırmalar yaptığı gibi, Çalışma Bakanlığı’nın eğitim etkinliklerinde bu yeni ilgi alanını tanıtmaya da çaba göstermiştir. Daha sonra, bina ve kadro değişiklikleri ergonomi lahoratuvarının dağılmasına ve çalışmaların, aksa­masına neden olmuştur. Ergonomi, 1971 yılında Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Endüstri Mü­hendisliği Bölümü’nde «Human Factors Engineering» adı altında eğitim programına alınmış ve ilk iki yıl dersler. İSGÜM’ün (İşçi Sağlığı ve İş Gü­venliği Merkezi) ILO Danışmanı Dr. Korinek tarafından yürütülmüştür. Bölümde, 1975 yılından itibaren, yurt dışından getirtilen cihazlar ıle bir de Iahoratuyar kurulmuştur. Halen bu bölümde iki dönem okutulan Human Factors Engineering derslerinde öğrenciler laboratuar araştırmaları ve en­düstride gözlemler yaparak bu cihazlardan yararlanmaktadırlar. Endüstri Mühendisliği Bölümü, öğrencilerin saha incelemelerini değerlendirmek için 1980’İerde iki «Öğrenci Sempozyumu» düzenlemiş ve Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği (TMMOB) tarafından desteklenen bu sempoz­yumlar çok yararlı olmuştur. 1980’lerde Dokuz Eylül Üniversitesi, Endüstri Mühendisliği Bölümü, yurt dışından getirtilen çok sayıda çağdaş laboratuar cihazları ile desteklenen “Ergonomi” derslerini eğitim programlarına almakla kalmamış, 1984 ve 1986 yıllarında İzmir Batı Alman Kültür Ataşeliği ile yardımlaşarak I’inci ve ll’inci Türk-Alman Ergonomi Sempozyumlarını düzenlemiştir. Bu sempozyumların tebliğleri kitap olarak basılmış ve önemli birer kaynak oluşturmuşlardır. Ülkemizde ergonomi görüşünün iş dünyasına tanıtılmasında, Milli Prodüktivite Merkezi’nin önemli katkılar olmuştur. Kurumca düzenlenen “Ergonomi”, “İşyerlerinde Fiziksel Ortamın iyileştirilmesi”, “Endüstri Mühendisliğinin İşletmelere Katkısı” gibi seminerlerde, ergonomi düşüncesinin vurgulanması yanısıra, MPM Uzmanlarından G. incir tarafından hazırlanarak, Kurumca yayınlanan “Endüstriyel İşyerlerinde Çevre Koşullarının Etkileri (1976)” ve “Ergonomi (1980)” kitapları da yararlı kaynaklar olarak, halen pek kısır olan ergonomi literatürüne öncülük etmişlerdir.   Milli Prodüktivite Merkezi 1987 yılının Kasım ayında, İstanbul Teknik Üniversitesi ile yardımlaşarak ilk ulusal ergonomi kongresinin toplanmasına da katkılarda bulunmuştur. Bu tarihten sonra, her iki yılda bir düzenlenen Ergonomi Kongrelerine; Çukurova, ODTU, Dokuz Eylül ve HU’ nün büyük ölçüde bilimsel katkıları olmuştur. İnsan-makine ilişkileri açısından ergonomi bilim alanı ile yakından ilgilenen Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği (TMMOB), çeşitli sempozyum ve kongrelerde düzenlemektedir.      
KAYNAK: Ergonomi Verimlilik, Sağlık ve Güvenlik İçin İnsan Faktörü Mühendisliği, Dr. Necmettin ERKAN,1997, MPM, Yayın no:373